“Een drogreden dient alleen om mensen verwaander te maken in hun onwetendheid” – John Locke, Engels filosoof (1632 – 1704)

Resumerend…

In deze cursus hebben we gelezen over het belang van discussie binnen een democratie, een staatsbestel waarin het volk zichzelf regeert.  We hebben het  gehad over belang van argumenteren en bovenal de vaardigheid om drogredenen te kunnen ontmaskeren.

Samenvattend kunnen we zeggen dat een zinvolle en vruchtbare discussie cruciaal is voor een democratie. In een democratie regeert het volk zichzelf, en daarvoor is effectieve samenspraak essentieel. Om een discussie vruchtbaar en zinvol te maken, moeten de deelnemers gelijkwaardig zijn en elkaar respecteren. Het doel van zo’n discussie is niet dat iemand als winnaar uit de strijd komt, maar dat het beste antwoord wordt gevonden op de centrale vraag.

In de praktijk echter komt het vaak voor dat discussies gevoerd worden voor persoonlijk gewin. Dit was al het geval in de oudheid, toen sofisten zich toelegden op het onderwijzen van retoriek. Het was voor hen een kunst om argumenten te verdraaien en te manipuleren, waarbij ze de waarheid naar hun hand zetten. Drogredenen, argumenten die de tegenstander in verwarring brengen, worden daarom ‘sofismen’ genoemd.

Ook in de huidige praktijk, bijvoorbeeld in politieke debatten, zien we dat mensen zich vaak niet bewust zijn van het gebruik van drogredenen, of deze zelfs te goeder trouw inzetten. Dit verandert echter niets aan de verantwoordelijkheid van de toehoorder om drogredenen te herkennen en te ontmantelen, zodat zijn of haar eigen meningsvorming niet wordt beïnvloed. Tegelijkertijd is het de morele verantwoordelijkheid van de discussiepartners om zich te onthouden van machtsmisbruik en vertroebelende drogredenen, om de zuiverheid van de discussie te waarborgen.

Nogmaals de zes drogredenen…

De bekende drogredenen die we hier behandeld hebben zijn:

1. Het argumentum ad baculum: een drogreden waarbij men de eigen bewering kracht bijzet door middel van een dreigement.
2. Het argumentum ad hominem: een drogreden waarbij men zijn eigen bewering kracht bijzet door een aanval op de eigenaardigheden en de gebreken van de tegenstander in plaats van op diens argumenten.
3. Het argumentum ad ignorantiam: een drogreden waarbij de kracht berust op het feit dat de tegenstander door onwetendheid het ingebrachte argument niet als fout kan ontmantelen.
4. Het argumentum ad verecundiam: een drogreden waarbij men een beroep doet op eigen of andermans autoriteit.
5. Het argumentum ad populum: een drogreden waarbij men inspeelt op groepssentimenten en nationale gevoelens waardoor men het eigen argument aanvaardbaar tracht te maken.
6. En tot slot ignoratio elenchi: drogredenen die niet aansluiten bij de centraal staande stelling of ingebrachte vraag, maar op een andere stelling betrekking hebben.

Bovenstaande uitleg van de genoemde drogredenen is o.a. ontleend aan de encyclopedie van de filosofie (ten Kate e.a. 2007). Ik heb geprobeerd deze drogredenen inzichtelijk te maken met behulp van uitleg en meerdere praktijkvoorbeelden.

Verloop van Sokratisch gesprek…

Tot slot wil ik je graag laten zien hoe de discussie  over de aard van de filosoof, de politicus en de sofist eindigde. Deze discussie vond plaats onder de toeziende ogen van de filosoof Sokrates (S) en Theodoros (TD), waarbij de vreemdeling uit Elea (VE) en Theaitetos (TT) met elkaar het gesprek voerden. De vreemdeling uit Elea voert het woord en heeft via allerlei vergelijkingen (tweedelingen) de zoektocht tot nu toe geleid. Ze zijn nu bij de conclusie beland over wat een Sofist is: …..’De figuur die de kunst verstaat anderen zichzelf te laten tegenspreken en behoort tot de cynici onder hen die de nabootsing-met-de-natte-vinger bedrijven, wat een soort schijngelijkenis is, wat weer een vorm van het voortbrengen van afbeeldingen is, waarvan niet het goddelijke maar het menselijke deel is gewijd is aan het verrichten van goocheltoeren  met woorden – als iemand zou opperen dat dit vlees en bloed is waaruit de ware sofist werd gevormd, dan zou hij naar mij dunkt de volle waarheid spreken.’ Zie hieronder de link naar het tekstfragment.

Sokratisch gesprek over de Sofist, conclusie

En nog eens al mijn tips op een rij:

• luister de komende tijd eens naar politieke debatten van de tweede kamer, bijvoorbeeld via politiek24 of via het NOS-nieuws.
• Schrijf voor jezelf eens 3 situaties op waarin jij een argumentum ad baculum of een argument ad hominem hebt ingezet.
• Probeer in een discussie niet boos te worden maar vooral overal de humor van in te zien. Dit ontspant en geeft daardoor meer ruimte in je hoofd om je eigen tegenargument te vinden.
• Het laatste woord geef ik aan George Herbert, Engels dichter (1593 – 1633): “Wees kalm bij een discussie, want opvliegendheid maakt vergissing tot fout en waarheid tot onbeleefdheid.”

Na deze les vind je nog een eindtoets, nu met alle 8 vragen die al eerder gesteld zijn. Hier toets je nog eens je de kennis die je in deze cursus hebt opgedaan.

Hieronder de gebruikte literatuur en digitale bronnen voor naslag en verdere verdieping:
Gebruikte literatuur:

• Geerts, G., Heestermans, H., en Kruyskamp, C. , van Dale, groot woordenboek der Nederlandse taal, van Dale lexicografie Utrecht / Antwerpen 1984.
• Kate ten, , Bremmer, R. en Warrink, E., Encyclopedie van de filosofie, uitgeverij Boom Amsterdam 2007.
• Warren H, Molegraaf M., Plato, verzameld werk I-V, de Sofist, uitgeverij Bert Bakker Amsterdam 2012

En digitale bronnen (2014, opnieuw gecheckt in 2025):

• http://www.leukespreuk.nl/spreuken_politiek.htm (spreuken van en over politici en politiek.)
• http://nos.nl/artikel/554459-overzicht-fraude-in-de-wetenschap.html
• http://nos.nl/nieuws/live/politiek24/ (politiek debat tweede kamer.)
• http://www.pvda.nl/verkiezingen?gclid=CNO1tcGm3bwCFazHtAodoiMAfQ (verkiezingssite PvdA)
• http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/discriminatie/verbod-op-discriminatie
• http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/3380455/2013/01/21/Nederland-is-vertrouwen-in-leiders-kwijt.dhtml